Ta strona używa ciasteczek, dowiedz się więcejOK
Sankcje zachodnie jako czynnik pobudzający rozwój rosyjskiego rolnictwa
2019-04-29
Krystian Pachucki-Włosek

26 kwietnia 1954 roku pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego Nikita Chruszczow na podstawie ustawy przekazał Krym, wchodzący w skład Rosyjskiej Federacyjnej SRR, Ukraińskiej SRR z wyłączeniem miasta Sewastopol[1]. Wydarzenie to miało symboliczne znaczenie, a półwysep pozostawał w granicach jednego państwa. Problem z przynależnością Krymu rozpoczął się w momencie rozpadu ZSRR w 1991 roku. Jednym z głównych celów rosyjskiej polityki wobec Ukrainy było utrzymanie bazy floty morskiej na półwyspie. W 1997 roku podpisano traktat o przyjaźni i współpracy regulujący stacjonowanie jednostek floty czarnomorskiej. Według jego postanowień okręty rosyjskie mogły stacjonować na Krymie przez okres 20 lat z możliwością przedłużenia o 5 lat[2]. Maksymalny czas obowiązywania porozumienia ustalono na rok 2022. Prezydent Wiktor Juszczenko (2005–2010) propagował ideę przeniesienia jednostek floty czarnomorskiej z Półwyspu Krymskiego do Noworosji. Przedstawiony pomysł wywołał niepokoje władz rosyjskich. Za rządów prorosyjskiego Wiktora Janukowycza (2010–2014) przedłużono możliwość stacjonowania floty do 2042 roku. Wydarzenia z 2014 roku doprowadziły do obalenia urzędującego prezydenta i obrania kursu proeuropejskiego. Pozycja Moskwy nad Dniestrem została zachwiana, co wiązało się z zagrożeniem interesów w basenie Morza Czarnego. Zmiana polityki nowych władz ukraińskich doprowadziła do poparcia przez Kreml działań rosyjskojęzycznych mieszkańców Półwyspu Krymskiego. Oprócz wsparcia finansowego władze moskiewskie wysłały oddziały nazywane „zielonymi ludzikami Kremla”, które otrzymały zadanie opanowania strategicznych punktów na Półwyspie Krymskim. Nastroje prorosyjskie umożliwiły przeprowadzenie 16 marca 2014 roku referendum dotyczącego statusu Krymu. Według oficjalnych wyników opublikowanych dzień po referendum, za przyłączeniem Krymu do Federacji Rosyjskiej zagłosowało 96,77 procent mieszkańców półwyspu[3]. Taki rezultat od razu wzbudził podejrzenia o sfałszowanie wyników, dodatkowym zarzutem potwierdzającym ten zarzut było niedopuszczenie zagranicznych obserwatorów nie tylko z OBWE i UE, ale również z WNP. 21 marca 2014 roku prezydent Władimir Putin podpisał dokument o inkorporacji Republiki Krymskiej w skład Federacji Rosyjskiej.

W marcu 2014 roku Unia Europejska podjęła pierwsze działania potępiające łamanie przez Rosję postanowień memorandum budapesztańskiego (1994). Głównie chodziło o nieprzestrzeganie zapisu o ochronie integralności terytorialnej i suwerenności Ukrainy po zlikwidowaniu arsenału jądrowego otrzymanego w spadku po Związku Radzieckim[4]. W lipcu i wrześniu zostały wprowadzone najdotkliwsze sankcje gospodarcze ograniczające dostęp Rosji do nowoczesnej technologii i broni[5]. Odpowiedzią na działania państw Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych Ameryki było wprowadzenie kontrsankcji – zakazano importu do Rosji takich produktów jak mięsa, kiełbasy, ryb, owoce morza, warzywa, owoce czy produkty mleczne. Według danych International Trade Centre, Polska w wyniku kontrsankcji straciła 1,177 miliarda dolarów, Niderlandy 850 milionów dolarów, Hiszpania 792 milionów dolarów, Niemcy 631 milionów dolarów, Dania 522 milionów dolarów, Francja 383 milionów dolarów, a Finlandia 367 milionów dolarów. Siedem państw członkowskich Unii Europejskiej straciło łącznie 4,722 miliarda dolarów. Sankcje w największym stopniu uderzyły w przeciętnego Rosjanina. Przed obywatelami stanęło widmo niedoboru towarów, podobne do tego z lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku.

Jakie działania podjęła Rosja w celu uzupełnienia braków? Pierwszym najprostszym rozwiązaniem było znalezienie nowych partnerów handlowych. Drugim – zwiększenie własnej produkcji rolnej. Ze względu na ograniczone możliwości wybrano model pośredni: zwiększono wymianę handlową z takimi krajami jak Chiny, Wietnam, Białoruś czy Turcja, równocześnie podjęto działania na rzecz rozwoju rodzimego sektora rolniczego.

Główną przeszkodą hamującą rozwój rolnictwa w Rosji była niska opłacalność produkcji i niekonkurencyjność produktów krajowych względem tych pochodzących z importu. Problem niekonkurencyjności został rozwiązany przez kontrsankcje. Sposobem na przywrócenie opłacalności produkcji stały się dopłaty dla rolników.

Przed wprowadzeniem sankcji państwo przeznaczało na ten cel 1 procent budżetu państwa. Zmiana wydaję się znacząca, ponieważ w ciągu 3 lat wydatki na dopłaty zostały zwiększone ponad dwukrotnie. Jednak w porównaniu z czasami radzieckimi, kiedy przeznaczano 19 procent budżetu związkowego, pomoc wydaję się niewspółmierna do potrzeb. Mimo niewielkiego wzrostu nakładów odnotowuje się ożywienie w rosyjskim rolnictwie. Rok 2014 okazał się sukcesem w uprawie wszystkich gatunków roślin i hodowli zwierząt. Rząd zwiększył budżet i sektory działania programu rozwoju rolnictwa na lata 2013–2020[6].

 

Sektor roślinny

Imponujące zmiany odnotowano w uprawie roślin, szczególnie w produkcji pszenicy i buraka cukrowego. W 2014 roku zebrano 62,3 milionów ton pszenicy, w 2015 – 64 milionów ton, w 2016 – 75,9 milionów ton, w 2017 – 88,1 milionów ton[7]. W ciągu trzech lat (2014–2017) produkcja wzrosła o 29 procent. Najlepsze wyniki zbioru pszenicy uzyskano w Kraju Krasnodarskim, Kraju Stawropolskim i Obwodzie Rostowskim. Produkcja buraka cukrowego w latach 2014–2017 wzrosła o 17,8 milionów ton, co daje wzrost na poziomie 34 procent[8].

 

Fig. 1: Zbiory w Rosji w latach 20142018 (w milionach ton)[9]

 

Szereg dopłat z przeznaczeniem na rozbudowę systemu szklarni pobudził uprawę warzyw. Tylko w 2016 zwiększyła się powierzchnia szklarni o około 200 ha, dzięki czemu zapotrzebowanie na warzywa w Rosji zostało zaspokojone w 90 procent przez producentów krajowych[10].

Sadownicy dzięki zapomogom ze strony państwa zwiększyli powierzchnię swoich sadów oraz zużycie środków ochrony przed szkodnikami. Intensywny rozwój sadów odnotowywany jest w rosyjskim zagłębiu jabłek tj. południowej części Obwodu Archangielskiego, południowej części Obwodu Wołogodzkiego, Obwodzie Kostromskim i Obwodzie Jarosławskim.

Ogólny poziom zbioru ziarna w 2014 wyniósł 110,8 milionów ton, w 2015 –108,7 milionów ton, w 2016 – 125,3 milionów ton, w 2017 – 139,8 milionów ton[11]. 2017 przeszedł do historii jako rok największego zbioru zboża w historii Rosji, pobito rekord z 1978 roku, kiedy wyniósł 127 mln ton. Z drugiej strony rok 2018 nie okazał się szczęśliwym okresem dla rosyjskiego rolnictwa – poziom zbioru zbóż był mniejszy o 23,3 milionów ton niż w roku poprzednim (wyniósł 116,5 milionów ton, co jest zbliżone do poziomu produkcyjnego z 2015 roku). Szczególne spadki odnotowano w zbiorze pszenicy, który był niższy o 14,7 milionów ton, a także buraka cukrowego (o 9,7 milionów ton).

 

Sektor zwierzęcy

Sektor hodowli ryb, podobnie jak pozostałe gałęzie rolnictwa, otrzymał dodatkowe wsparcie ze strony państwa. Postawiono sobie za cel regulację niekorzystnego stosunku ryb pochodzących z połowów do tych z hodowli (jedna ryba wyhodowana przypada na 30 odławianych). Głównymi obszarami połowów jest Morze Północne, Morze Ochockie i Morze Kaspijskie. Morze Azowskie ze względu na niską głębokość staje się obszarem ulegającym przemianom w obszar hodowli ryb. Dzięki dużej dostępności do kredytów niskoprocentowych i pożyczek bezzwrotownych tylko w 2016 roku produkcja w stawach hodowlanych wzrosła o 40 procent.

 

Fig. 2: Wielkość inwentarza w masie do uboju (w milionach ton)[12].

 

Produkcja mięsa w latach 2014–2018 przekroczyła planowane założenia. W styczniu 2014 roku Rosja posiadała 8,87 milionów ton żywego inwentarza w masie ubojowej, w styczniu 2015 – 9,53 milionów ton, w styczniu 2016 –  9,99 milionów ton, w styczniu 2017 – 10 milionów ton, w styczniu 2018 – 10,87 milionów ton[13]. Tendencja wzrostowa została zachowana, jednak nie według założeń Ministerstwa Rolnictwa FR. Poniższe założenia i ich realizację obrazuje poniższa tabela.

 

Fig. 3: Planowane tempo wzrostu produkcji zwierzęcej w procentach[14].

 

 

Planowane

 

Otrzymane

Różnica pomiędzy planem a otrzymanymi wynikami

Świnie

Drób

Owce i kozy

Świnie

Drób

Owce i kozy

Świnie

Drób

Owce i kozy

2014

+6,9%

+2,4%

+0,6%

+6,1%

+5,9%

-2,4%

-0,8%

+3,5%

-1,6%

2015

+6,1%

+9,9%

+1,2%

+4,4%

+8,1%

-0,6%

-1,7%

-1,8%

-1,8%

2016

+3,7%

+7,9%

-0,8%

+10%

+2,8%

+2,2%

+6,3%

-5,1%

+1,4%

2017

+5,7%

+0,9%

+1,0%

+5,3%

+7,3%

+2,0%

-0,4%

+6,4%

+1,0%

2018

+8,9%

+3,5%

-1,3%

+7.0%

+1.5%

-1.4%

-1.9%

-2.0%

-0.1%

 

W 2014 roku udało się wykonać plan tylko w zakresie wzrostu hodowli drobiu, w 2015 roku odnotowano ujemny współczynnik we wszystkich trzech grupach zwierzęcych, dopiero w 2016 roku dokonano znaczącego skoku w ilości hodowli świń, owiec i kóz. Dane za 2017 roku ukazują przyrost w hodowli drobiu owiec i kóz, natomiast w 2018 roku nastąpił spadek we wszystkich kategoriach, chociaż przewidywano go jedynie w produkcji owiec i kóz.

W tabeli zostały umieszczone dane zgodne z założeniami realizowanymi przez Ministerstwo Rolnictwa od początku pierwszej kadencji prezydenta Władimira Putina (2000–2004). Hodowla drobiu i wieprzowiny ma się stać głównym obszarem produkcji mięsa. Ograniczono kosztowną hodowlę bydła na mięso z powodu wysokich kosztów nakładowych w celu otrzymania przyrostu 1 kg żywej masy. Braki wynikające z tego mają zostać zastąpione mięsem z reniferów, pochodzącym z hodowli kultywowanej przez rdzenne narody syberyjskie. Hodowla ta względem czasów radzieckich obecnie jest o połowę mniejsza. Odrodzenie stad odbywa się dzięki dotacjom z budżetów regionalnych. Najwięcej funduszy otrzymuje Nieniecki Obwód Autonomiczny, w którym znajduję się największa liczba hodowców reniferów. W 2017 roku przeznaczono z budżetu regionalnego na ten cel 143 milionów rubli[15]. W latach 2014–2018 odnotowuje się roczny przyrost zwierzyny w granicach 3 procent.

Przy zmniejszającej się ilości bydła mięsnego wzrasta pogłowie bydła mlecznego. Rosja od dłuższego okresu boryka się z niedoborem mleka. Według Eurostatu w 2012 roku Rosja przeznaczyła 1,903 miliarda dolarów na zakupy produktów mlecznych od krajów UE[16]. Przyrost pogłowia krów mlecznych systematycznie wzrasta od „wojen mlecznych” z Białorusią, które zostały zapoczątkowane w 2009 roku w momencie zniesienia sankcji zachodnich wobec Białorusi.

 

Fig. 4: Wydajność rosyjskich krów[17]

 

 

Wzrost pogłowia bydła mlecznego, związany z programem wdrażanym przez ostatnie lata, nie zaspokaja potrzeb rynku. Wahania w ilości otrzymywanego mleka są zróżnicowane w zależności od roku. W Rosji nadal najbardziej popularną odmianą bydła mlecznego są krowy czerwone o mniejszej wydajności mlecznej w porównaniu z krową łaciatą. Wykorzystane rasy wysokomleczne na Zachodzie dają o 2000–3000 litrów mleka rocznie więcej.

 

Problemy do rozwiązania i plany na przyszłość

Po rozpadzie ZSRR na terytorium Rosji drastycznie zmniejszył się areał pól uprawnych. W 2017 roku łącznym obszar upraw w Rosji osiągnął ponad 80 milionów ha, o 600 tysięcy więcej niż w roku poprzednim. W 2018 roku uprawy miały objąć 80,4 milionów ha[18]. Obecna powierzchnia upraw jest równa stanowi z 1952 roku – 80,356 milionów hektarów. Obrazem w skali mikro jest dawny Kołchoz im. Lenina w Rejonie Manturowskim (obecnie przedsiębiorstwo rolne) – w czasach radzieckich w 1979 roku obszar upraw obejmował 2 300 ha, w 2009 roku – 170–180 ha[19]. Obecnie według szacunków powierzchnia została zwiększona o prawie 50 procent, do 300 ha.

Dodatkowym problemem blokującym tempo rozwoju rolnictwa jest nieuregulowany status prawny gruntów rolnych po upadłych kołchozach i sowchozach. Aparat państwowy nic nie robi w celu ułatwienia przejmowania przez farmerów nieużytków rolnych, stanowiących własność państwową. Dodatkowo hodowcy zmuszani są do udziału w procesie korupcyjnym, co znacząco uszczupla ich zyski.

Jednym z niepokojących problemów, z którym musi się zmierzyć rosyjskie rolnictwo, jest proces erozji gleby. Ponad 50 procent gleb leżących w centralnej Rosji ma niską zawartość próchnicy (0–2 procent). Obecnie, według progów geologicznych, gleby te klasyfikują się jako ubogie i słabo próchnicze.

Rozpoczęto działania w najbardziej zaniedbanej dziedzinie ważnej dla rolnictwa: badań i modyfikacji gatunków. Pierwszymi nowymi odmiana w fazie eksperymentu był ryż i pszenica o większej odporności na zmiany klimatyczne. Pozytywne testy doprowadziły do zastąpienia mniej wydajnych odmian. Prowadzono również badania nad bawełną o skróconym czasie dojrzewania, obecna została wdrożona w proces produkcyjny w obwodzie wołgogradzkim.

Na terytorium Rosji znajduje się szerokie pasmo ziem czarnych. Przez wiele dziesięcioleci ograniczano ich nawożenie z powodu dobrej wydajności. Taka polityka agrarna okazała się katastrofalna, doprowadziła do wzrostu poziomu skwaszenia gleb. Posłużę się przykładem obwodu biełgorodzkiego, gdzie w 1975 roku udział gleb kwaśnych stanowił 25 procent, w 2009 roku już aż 46 procent[20], a obecnie wynosi 48%. Działania rządu skoncentrowały się na przywróceniu równowagi ekologicznej i użyteczności ziem dla celów rolniczych. Program rekultywacji otrzymał na lata 2016–2020 dofinansowanie w wysokości 139 miliarda rubli. W 2017 roku przywrócono do użytku 93 tys. hektarów.

Mentalność mieszkańców wsi zmienia się bardzo powoli po przeobrażeniach ustrojowych. Pozostałości monokultur z czasów radzieckich widoczne są w niektórych regionach: w Kraju Krasnodarskim hoduje się herbatę, która zaspokaja szczątkowe zapotrzebowanie FR, a rolnicy zajmujący się tym otrzymują bardzo niskie przychody. Władze propagują zmianę specjalizacji na produkcję ziarnową ze względu na wysoką efektywność upraw zboża w Kraju Krasnodarskim, oscylująca w granicach 100 procent. Nie wszyscy są chętni do zmian, szczególnie starsi rolnicy, aktywni jeszcze w czasach radzieckich.

W regionie kaukaskim zbyt dużo ludzi jest zaangażowanych w pracę na roli. Chociażby osoby uprawiające winorośl mogłyby podjąć pracę w fabrykach zajmującym się przetwarzaniem winogron w wino (zakłady powstały w Kraju Krasnodarskim). Jednak odległość pomiędzy Krasnodarem a stolicą najbliżej położonej Kabardyno-Bałkarii wynosi około 550 km. Standardy, do jakich przyzwyczaiły władza radziecka, tj. zakład produkcyjny w każdej miejscowości, niekorzystnie wpływają na gotowość na dojeżdżanie do pracy czy przeprowadzkę na okres roboczy (wrzesień – czerwiec).

 

Fig. 5: Zapotrzebowanie na nawozy sztuczne (w milionach ton)[21]

 

 

Rosyjski przemysł nawozów sztucznych przeżywa w ostatnich latach boom produkcyjny. W 2017 roku FR znalazła się na szczycie eksportu nawozów sztucznych (prawie 35 milionów ton). Interesującym zjawiskiem jest wzrost ich produkcji, przy utrzymującym się poziomie zużycia na bardzo niskim poziomie. Większość państw zachodnioeuropejskich produkuje podobną ilość nawozów sztucznych, jednak ze względu na duże zapotrzebowanie nie tylko całkowicie wykorzystują własne zasoby, ale i muszą importować nawozy z innych krajów. Dla porównania na Białorusi zużywa się od 50 do 100 kg/ha, we Francji i Niemczech powyżej 100 kg/ha, natomiast w Federacji Rosyjskiej od 5 do 10 kg/ha[22].

Barierą hamującą rozwój rosyjskiego rolnictwa jest brak godziwych zarobków dla osób wykształconych w kierunkach agrarnych i złe warunki sanitarne panujące na rosyjskiej wsi. Od 1990 roku pięciokrotnie spadła szybkość rozwoju sieci wodociągowych i dwukrotnie rozwoju sieci gazowych. Od 1991 roku z mapy FR z powodu migracji do miast zniknęło 25 tysięcy wsi[23]. 16 milionów młodych ludzi mieszkających na wsi nie wiążę swojej przyszłości z miejscem zamieszkania.

 

Fig. 6: Ilość maszyn rolniczych w sztukach[24]

 

Poziom mechanizacji rolnictwa rosyjskiego jest kolejnym problemem do rozwiązania. Odpływ młodych ludzi można zastąpić jedynie wyspecjalizowanymi maszynami. W Europie Zachodniej na 1000 ha przypada ponad 100 ciągników. W Rosji poziom mechanizacji przy optymistycznych wyliczeniach jest 5–6 krotnie mniejszy. Na 1000 ha przypada od 11 do 20 ciągników. Rosja próbuje zmienić ten stan rzeczy. Firma Rostsielmasz (Ростсельмаш), największa spółka zajmująca się produkcją maszyn rolniczych, w samym 2016 roku zwiększyła produkcję kombajnów zbożowych o 30 procent, sieczkarni o 60 procent, ciągników o dużej mocy o 60 procent, przyczep o 37 procent[25]. Samo zwiększenie produkcji nie pobudziło zakupów na rynku krajowym, dlatego rząd wprowadził system dopłat i rabatów w granicy 25–30 procent. W 2016 roku z ulgi skorzystało ponad 15 tysięcy rolników. Produkcja nowych maszyn nie nadąża za wycofywaniem sprzętu wyeksploatowanego, który powstał jeszcze w czasach radzieckich.

 

Wpływ sankcji na import i eksport rosyjski

 

Fig. 7: Zmiany procentowe w imporcie wybranych produktów żywnościowych[26].

Produkty

/rok

Mięso świeże i mrożone

Drób

Ryby

Kawa

Cukier

2014

-19%

-12,5%

-7,8%

+8,8%

+33,5%

2015

-27%

-39,7%

-40,8%

-1,0%

-11%

2016

-17,1%

-15,3%

-10,5%

+8,6%

-31,3%

2017

+5,1%

+5,7%

+15%

+13,4%

-3,1%

2018

-60%

-10,7%

-4.0%

+5.1%

+8.2%

 

Powyższa tabela wskazuje na pewne pozytywne zmiany w imporcie żywności. Wszystkie przedstawione produkty, oprócz kawy, można wyprodukować na terytorium Rosji. Zmniejszenie importu kawy nie jest możliwe ze względu na warunki klimatyczne i zwiększające spożycie. W Rosji występuje natomiast odwrotna tendencja w porównaniu z pozostałymi państwami europejskimi, w których spożycie nieprzetworzonego cukru systematycznie spada.

Moja własna prognoza na rok 2018 przewidywała wzrost wartości importu mięsa świeżego i mrożonego o 30 procent w drugim półroczu, zakupu drobiu na podobnym poziomie. Zakładem też, że import ryb zostanie utrzymany na podobnym poziomie w drugim półroczu, a kawy wzroście o około 3–4 procent z powodu zwiększającej się konsumpcji. Rosyjskie władze prognozowały w styczniu 2018 roku zmniejszenie powierzchni siewu buraka cukrowego o 8,6 procent względem 2017 roku[27] oraz wzrost importu cukru o 2 procent. Zakładano zasadniczy spadek również ogólnej wartości eksportu i importu produktów żywnościowych i surowców rolnych. Dane opublikowane w grudniu 2018 odbiegają od prognoz z początku roku. Udało się drastycznie zmniejszyć import mięsa o 2/3, drobiu aż o 11 procent, a nie przewidywano różnicy pomiędzy poziomem importu z 2017 roku. Dzięki dobremu zorganizowaniu pracy w rybołówstwie udało się zmniejszyć import ryb, zgodnie z przewidywaniami nastąpił również wzrost importu cukru (jednak był on trzykrotnie wyższy niż przewidywało Ministerstwo Rolnictwa).

 

Fig. 8: Wielkość importu i eksportu w milionach dolarów[28].

 

Import

Eksport

01.2014-12.2014

36321,4

17141,3

01.2015-12.2015

23717,5

14395,4

01.2016-12.2016

22228,0

15369,5

01.2017-12.2017

25772,5

18384,5

01.2018-12.2018

26671.9

22551,5

 

Moja własna prognoza przewidywała na rok 2018 import na poziomie 25071,2 milionów dolarów, a eksport – 19079,2 milionów dolarów. Obie wartości nie odbiegają znacząco od prognozowanych. Pozytywnym zjawiskiem dla rosyjskiego rolnictwa jest spadek wartości importu w latach 2014–2018 (sięgający aż 26,5 procent) oraz wzrost eksportu o 24 procent. Federacja Rosyjska zaczyna dochodzić do stanu równowagi w gospodarce żywnościowej.

 

Podsumowanie

Rosja posiada ogromny potencjał do osiągnięcia statusu „spichlerza świata”, włada bowiem nad 10 procent obszaru świata, tymczasem udział w globalnej produkcji wynosi tylko 2 procent. Według badań ekspertów, 400 milionów ha w Rosji jest zdatnych rolniczo. Powolny przyrost powierzchni użytkowej, oscylujący w granicach 600 tysięcy ha rocznie, umożliwi osiągnięcie maksymalnego wykorzystania ziemi zdatnej rolniczo dopiero w 2551 roku.

Za powolny przyrost obszarów rolnych główną winę ponoszą władze. Na rosyjskiej wsi nie brakuje ludzi przedsiębiorczych, chętnych kultywować zawód rolnika, dotyczy to w szczególności ludności wyznania muzułmańskiego. Próbują przejmować ziemię pokołchozową i posowchozową, napotykając szereg utrudnień. Brak powiązania z elitą sprawującą władzę w guberniach jest największym czynnikiem utrudniającym ten proces. Gubernatorzy poszukują zysków dla siebie, przez co prowadzą przyjazną politykę wobec spekulantów ziemskich, a nie miejscowych rolników. Zdolności organizacyjne obywateli z otoczenia władzy są oceniane pozytywnie, natomiast inicjatywy oddolne – negatywnie. Elity polityczne obawiają się, że mogą one przekształcić się w żądania polityczne. Polepszenie bytu ludności muzułmańskiej zmniejszy prawdopodobieństwo szerzenia się radykalizmów islamskich i wstępowania do organizacji terrorystycznych.

Czynnikiem hamującym rozwój rolnictwa są inwestycje w sektorze zbrojeniowym, który otrzymuje znacznie większe dotacje z budżetu państwa. Według danych służby prasowej Ministerstwa Rolnictwa IA „Swietich”, w 2015 roku w rolnictwie było zatrudnionych 4,1 milionów obywateli, a 37,5 milionów mieszka na obszarach wiejskich. W przemyśle zbrojeniowym liczba zatrudnionych wynosi 2–3 mln. Nakłady inwestycyjne nie są równomierne, przemysł ciężki jest uprzywilejowany, pomimo wolniejszego rozwoju. Rolnictwo w latach 2014–2017 odnotowało największy wzrost z wszystkich dziedzin gospodarki Rosji (+3,5 procent, +2,6 procent, +4,8 procent, +2,4 procent), a PKB Rosji w tym okresie wynosiło kolejno +0,7 procent, –2,5 procent, +0,2 procent, +1,5 procent.

Obecna polityka państwa rosyjskiego wspiera małe formy gospodarowania. Rząd rosyjski zrozumiał, że tworzenie dużych przedsiębiorstw rolnych wpływa negatywnie na efektywność pracy. W latach 2014–2015 utworzono ponad 15 tysięcy nowych miejsc pracy w małych gospodarstwach, w 2016 roku ponad 11 tysięcy, w latach 2017–2020 planuje się utworzyć kolejne 48 tysięcy miejsc pracy. W 2017 roku przemyśle agrarnym powstało 70 tysięcy nowych stanowisk[29]. Etaty te przeznaczone zostały dla pracowników wysoko wykwalifikowanych, we wcześniejszych lata z powodu braku pracy absolwenci szkół rolniczych zmuszeni byli do przebranżowienia lub emigracji.

Plan władz Kremla zakłada, że do 2020 roku Rosja stanie się potentatem na rynku produkcji żywności. Ambicje te są niemożliwy do zrealizowania z powodów organizacyjnych. W Rosji istnieje zbyt wiele drobnych gospodarstw państwowych. Największy rosyjski koncern zajmujący się produkcją roślinną, Inwołga-Holding, kontroluje 800 tysięcy ha w Kazachstanie i 700 tysięcy ha w Rosji. Dla porównania, dwa największe chińskie gospodarstwa specjalizujące się w produkcji mleka (w prowincji Heilongjiang i Anhui) zajmują powierzchnię 13,4 milionów ha. Chiny są prawie dwukrotnie mniejsze od Rosji, ale mają prawie dziesięciokrotnie więcej obywateli, a gęstość zaludnienie jest prawie siedemnaście razy większa. Przekłada się to na większy potencjał.

Mit o złych warunkach klimatycznych dla rozwoju rolnictwa w Rosji został podważony. Dowodem na to jest hodowla warzyw i owoców w Jakucku. Miasto znajduję się w strefie wiecznej zmarzliny, zima jest bardzo długa, a lato krótkie ze średnią temperaturą 19–20°C.

Prognoza samych Rosjan w kwestii rozwoju rolnictwa jest ostrożna. Ministerstwo Przemysłu i Handlu Federacji Rosyjskiej uważa, że jeśli polityka substytucji zostanie sprawnie wdrożona, do 2020 roku możliwe jest osiągnięcie redukcji importu w wielu różnych sektorach z 90 do 50 procent. W odniesieniu do niektórych obszarów substytucji importu w Rosji wskaźniki mogą być nawet wyższe.

Rosyjski program kompleksowej poprawy sytuacji rolnictwa jest uzależniony od cen światowych ropy naftowej. W latach, kiedy cena surowca gwałtownie wzrastała (1973–1980, 2003–2008)[30], produkcja krajowa nie była opłacalna ze względu na możliwości dokonywania zakupów żywności za nadwyżki z wydobycia ropy naftowej (tzw. petrodolary). Kiedy cena uległa załamaniu, możliwości finansowe Rosji w zakresie importu żywności spadały, dlatego władza stara się pobudzić rodzime rolnictwo. Duży wzrost na początku stycznia 2018 roku (w ciągu dwóch tygodni cena ropy wzrosła z 56 do 63,5 dolarów za baryłkę), odbił się negatywnie na sektorze rolniczym. W maju tego roku Ministerstwo Rolnictwa ogłosiło, że wyniki rolnictwa z 2017 roku nie zostaną poprawione. Oficjalna wersja mówi o złych warunkach klimatycznych, niezależni eksperci śmiało mówią o wzroście możliwości importu.

Największym niebezpieczeństwem dla rozwoju rosyjskiego rolnictwa byłoby uznanie Krymu za część składowej FR na forum międzynarodowym, co byłoby równoznaczne ze zniknięciem powodu do nakładania sankcji. Rosyjscy rolnicy nie są gotowi na walkę wolnorynkową o rynki zbytu. Wpływają na to dwa czynniki: mentalne trwanie rolników w mechanizmach rynku socjalistycznego oraz przekonanie społeczeństwa rosyjskiego, że „zachodnie znaczy lepsze”.

 

Krystian Pachucki-Włosek – student III roku w Instytut Rosji i Europy Wschodniej oraz Instytut Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Jagiellońskiego.

 

[1] Закон СССР от 26.04.1954 О передаче Крымской области из состава РСФСР в состав Украинской ССР

[2] Czyt. Witold Kustra, Spór wokół Floty Czarnomorskiej w aspekcie bezpieczeństwa międzynarodowego, Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowej Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, Wrocław 2006.

[3] Polskie Radio, 96 procent za przyłączeniem Krymu do Rosji. Zakończyło się referendum w tej sprawie, https://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1076842,96-procent-za-przylaczeniem-Krymu-do-Rosji-Zakonczylo-sie-referendum-w-tej-sprawie (7 VIII 2018).

[4] Memorandum on Security Assurances in connection with Ukraine’s accession to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapon.

[5] Unijne sankcje w odpowiedzi na kryzys na Ukrainie, http://www.consilium.europa.eu/pl/policies/sanctions/ukraine-crisis/ (10 VIII 2018).

[6] Постановление Правительства РФ от 14 июля 2012 г. N 717 "О Государственной программе развития сельского хозяйства и регулирования рынков сельскохозяйственной продукции, сырья и продовольствия на 2013 - 2020 годы”.

[7] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации,  О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федераци: в ноябре 2014 года,  в ноябре 2015 года, в ноябре 2016 года, в ноябре 2017 года.

[8] Jak powyżej.

[9] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации,  О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федераци: в ноябре 2014 года,  в ноябре 2015 года, в ноябре 2016 года, в ноябре 2017 года, в ноябре 2018 года. http://mcx.ru/analytics/apk-review/ (4 II 2019).

[10] Россия на 90% обеспечила себя овощами отечественного производства, https://ria.ru/economy/20170201/1486926811.html (10.08.2018).

[11] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации, О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федерации: в ноябре 2014 года, в ноябре 2015 года, в ноябре 2016 года, в ноябре 2017 года.

[12] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации, О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федераци: в январе 2014 года, в январе 2015 года, в январе 2016 года, в январе 2017 года, в январе 2018 года.

[13] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации, О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федерации: в январе 2014 года, в январе 2015 года, в январе 2016 года, в январе 2017 года, в январе 2018 года.

[14] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации, О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федерации: в январе и в ноябре 2014 года, в январе и в ноябре 2015 года, в январе и в ноябре 2016 года, в январе и в ноябре 2017 года, в январе 2018 года и в июне 2018 года.

[15] Информационное агентство России ТАСС, В 2017 году НАО потратит на поддержку оленеводства свыше 143 млн рублей, http://tass.ru/obschestvo/3971506, (10 VIII 2018).

[16]Which foods are off Russian menus?, http://edition.cnn.com/2014/08/14/business/russia-eu-food-embargo/index.html, (10 VIII 2018).

[17] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации, О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федерации: в январе и в ноябре 2014 года, в январе и в ноябре 2015 года, в январе и в ноябре 2016 года, в январе и в ноябре 2017 года, в январе 2018 года и в ноябре 2018 года, http://mcx.ru/analytics/apk-review/ (4 II 2019).

[18] В 2017 году впервые за 15 лет вся посевная площадь в России превысила планку в 80 млн га., https://sdelanounas.ru/blogs/105289/ (10 VIII 2018).

[19] A. Czyżewski, Polska i rosyjska wieś w świetle wyzwań globalizacji, Wydawnictwo Key Text sp. z.o.o, Warszawa 2008, str. 20.

[20] B. Петина, H. Гайворонская, Л. Белоусова, Эрозионные процессы на территории белгородской области, Белгород 2009.

[21] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации, О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федераци: в январе 2014 года, в январе 2015 года, в январе 2016 года, в январе 2017 года, в январе 2018 года

[22] Rozwój rolnictwa na świecie, http://www.wiking.edu.pl/article.php?id=271, (10 VIII 2018).

[23] Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk, Polska i rosyjska wieś w świetle wyzwań globalizacji, Wydawnictwo Key Text sp. z.o.o, Warszawa 2009, s. 51, 67.

[24] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации, О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федераци: в январе 2014 года, в январе 2015 года, в январе 2016 года, в январе 2017 года, в январе 2018 года.

[25] В 2016 году производство комбайнов выросло на 30−60%, http://www.agroinvestor.ru/tech/news/25547-v-2016-godu-proizvodstvo-kombaynov-vyroslo-na-30-60/ (10 VIII 2018).

[26] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации, О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федерации: в ноябре 2014 года, в ноябре 2015 года, в ноябре 2016 года, в ноябре 2017 года, в июне 2018 года.

[27] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации, О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федерации в январе 2018 года.

[28] Министерство сельского хозяйства Российской Федерации, О текущей ситуации в агропромышленном комплексе Российской Федерации: в ноябре 2014 года, в ноябре 2015 года, в ноябре 2016 года, в ноябре 2017 года, в июне 2018 года.

[29] В России численность занятых в сельском хозяйстве сокращается, http://svetich.info/news/federalnye-novosti/v-rossii-chislennost-zanjatyh-v-selskom-.html (10 VIII 2018).

[30] Jak zmieniały się rynkowe ceny ropy naftowej na przestrzeni lat, https://www.pb.pl/jak-zmienialy-sie-rynkowe-ceny-ropy-na-przestrzeni-lat-grafika-933119 (10 VIII 2018).

 

Fot. Shargin (Творогов А.Е.) (CC BY-SA 4.0) commons.wikimedia.org


Powrót
Najnowsze

Szczyt potrzebny jego uczestnikom

10.12.2019
Andrzej Szeptycki
Czytaj dalej

Armenia: Serż Sarkisjan trafi do aresztu?

09.12.2019
Mateusz Kubiak
Czytaj dalej

Koń trojański? Zwrócenie ukraińskich okrętów

09.12.2019
Marek Bogdan Kozubel
Czytaj dalej

Warszawa: Litwini na Syberii. Wspomnienia Dalii Grinkevičiūtė

06.12.2019
NEW
Czytaj dalej

Macron i Europa Środkowa, czyli samotność liberałów

05.12.2019
Piotr Oleksy
Czytaj dalej

Rumunia. Wybory, których ostateczny wynik poznamy za rok

04.12.2019
Michał Torz
Czytaj dalej

copyrights © 2010-2017 by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu