Ta strona używa ciasteczek, dowiedz się więcejOK
Czy się stoi, czy się leży, Perustulo się należy. Fiński eksperyment z bezwarunkowym dochodem podstawowym
2019-02-17
Juliusz Dworacki

Niedawno zakończony pilotażowy program bezwarunkowego dochodu podstawowego w Finlandii wzbudzał niemałe kontrowersje, ale i nadzieję na stworzenie nowej jakości w systemie społecznym. Jego cząstkowe rezultaty studzą emocje i rozczarowują zwolenników uniwersalnej pensji „za nic”.

Fiński eksperyment z bezwarunkowym dochodem podstawowym (fin. Perustulokokeilu; częściej w użyciu hasło Perustulo oznaczającej dochód podstawowy) został przeprowadzony w okresie od 1 stycznia 2017 do 31 grudnia 2018 roku przez Ministerstwo Opieki Społecznej i Zdrowia Finlandii oraz państwową Instytucję Ubezpieczeń Społecznych – Kela (skrót od Kansaneläkelaitos, odpowiednik polskiego ZUS-u, zarządzający świadczeniami emerytalnymi, zdrowotnymi, zasiłkami dla bezrobotnych, dzieci i studentów). Pilotażowy eksperyment objął grupę dwóch tysięcy osób w wieku 25–58 lat, którzy otrzymywali zasiłek dla bezrobotnych od Kela w listopadzie 2016 roku, oraz grupę kontrolną o wielkości pięciu tysięcy osób. Nie ustalono innych kryteriów doboru, natomiast udział w nim był narzucony z góry i obowiązkowy. Grupa doświadczalna przez dwa lata otrzymywała 560 euro na miesiąc – około 2 400 złotych, która odpowiadała miesięcznej kwocie netto podstawowego zasiłku dla bezrobotnych i dotacji na rynku pracy udzielonej przez Kela. Uczestnicy mogli w tym czasie podjąć pracę bez ryzyka utraty świadczenia.

Eksperyment miał na celu uzyskanie odpowiedzi na trzy pytania: (1) jak przekształcić system opieki społecznej by dopasować się do zmieniającej się natury pracy, (2) czy system opieki społecznej może być przekształcony tak, by promować aktywne uczestnictwo i tworzyć silniejszą motywację do pracy, oraz (3) czy biurokracja może być zredukowana, a skomplikowany system świadczeń uproszczony? Program już w czasie funkcjonowania był poddawany krytyce z różnych stron, w rezultacie rząd Juhy Sipili zdecydował o jego planowanym zakończeniu, mimo że Kela wnioskowała o przedłużenie.

Pełne wyniki eksperymentu mają zostać opublikowane w pierwszej połowie 2020 roku, ale cząstkowe wyniki na podstawie danych z 2017 roku ogłoszono już 8 lutego br. Nie spełniły one oczekiwań tych, którzy mieli nadzieję na stymulacyjną rolę Perustulo. W pierwszym roku doświadczenia nie doszło do zmiany statusu uczestników programu na rynku pracy, co było jednym z głównych pytań badawczych. Nastąpiły za to pozytywne zmiany w kwestii stanu psychicznego i emocjonalnego uczestników. Stałe dofinansowanie poprawiło świadczeniobiorcom poczucie dobrobytu oraz jakości życia. Beneficjenci programu w ankiecie stwierdzili, że dochód otrzymywany od państwa stwarza większe prawdopodobieństwo przyjęcia oferty pracy czy ułatwia rozpoczęcie działalności gospodarczej, gdyż jest zapewniony minimalny byt. Ponadto badania pokazują redukcję stresu uczestników, poprawę koncentracji i ogólnego stanu zdrowia, co było spowodowane m.in. większą pewnością siebie i co do przyszłości, wzrosło też poczucie bezpieczeństwa. Co ciekawe, zauważono również wzrost poziomu zaufania do polityków.

 

Co w zamian?

Program bezwarunkowego dochodu podstawowego był postrzegany jako kluczowy nie tylko dla Finlandii, ale także jako matryca doświadczalna dla innych krajów, gdyż idea bezwarunkowego dochodu podstawowego jest poddawana dyskusji już od kilkudziesięciu lat. Zwolennikami wprowadzenia tej formy wsparcia byli lub są takie osobistości jak: Mark Zuckerberg, Stephen Hawking, Elon Musk czy Bernie Sanders. Dochód podstawowy miałby być m.in. odpowiedzią na sytuację na rynku pracy, zagrożoną przez coraz większą automatyzację i wzrost bezrobocia, ale także rosnący populizm polityczny, bazujący także na rosnącej niepewności ekonomicznej i dysproporcji finansowej na świecie.

Tymczasem, mimo że pełne wyniki nie zostały jeszcze opublikowane, eksperyment nie spełnił wszystkich pokładanych w nim oczekiwań, zaś jego rezultaty zostały przyjęte z mieszanymi uczuciami. Pojawiły się natomiast kolejne pytania dotyczące reformy systemu opieki społecznej, jak również odnośnie metodologii samego doświadczenia. Heikki Hiilamo, profesor polityki socjalnej Uniwersytetu Helsińskiego stwierdził, że wyniki były rozczarowujące, a dodatkowo na ich niekorzyść wpłynęło to, że na ankiety odpowiedziało zaledwie 31 procent uczestników w grupie doświadczalnej i 20 procent w grupie kontrolnej. Eksperyment skrytykowała Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz zastępczyni sekretarza generalnego organizacji Mari Kiviniemi (premier Finlandii w latach 2010–2011), sugerując, że program nie tylko nie pomoże bezrobotnym, ale także ostatecznie powiększy biedę w kraju.

W światowej publicystyce wskazuje się, że wprowadzenie bezwarunkowego wsparcia socjalnego musiałoby pociągnąć za sobą wzrost podatków. Według danych „The Guardian”, 64 procent dorosłych Europejczyków popiera ideę dochodu podstawowego, ale wyraża przekonanie, że prawdopodobnie upadłby wobec perspektywy wzrostu podatków. Gazeta przytacza przykład Szwajcarii, gdzie w 2016 roku 78 procent wyborów odrzuciło w referendum bezwarunkowy dochód podstawowy w wysokości 2 500 franków szwajcarskich (około 9 530 złotych). Ponadto w opinii zamieszczonej na łamach „The New York Times” badacze Antti Jauhiainen and Joona-Hermanni Mäkinen z think tanku Parecon Finland wyrazili wręcz opinię, że centroprawicowy rząd od początku nie miał na celu prawidłowego prowadzenia badań pod kątem wpływu bezwarunkowego dochodu podstawowego, gdyż to wymagałoby prowadzenia większych i dłuższych obserwacji. Badacze stawiają tezę, że rząd chciał wiedzieć, czy bezrobotni byliby skłonni przyjąć nisko płatną ofertę pracy, gdyby stały dochód byłby zagwarantowany. Wskazują, że dobór grupy powinien być zróżnicowany, do programu należało włączyć uczestników posiadających pracę oraz niesłusznie zrezygnowano ze sprawdzenia różnych poziomów kwotowych dochodu bezwarunkowego.

 

Dochód podstawowy jako element wizerunku Finlandii

Perustulokokeilu i jego rezultaty prawdopodobnie staną się jednym z tematów poruszanych w kampanii w czasie wyborów parlamentarnych, które odbędą się w Finlandii 14 kwietnia. Obecnie rządy w Finlandii sprawuje koalicja centroprawicowej Partii Centrum (fin. Suomen Keskusta; skr. Kesk.), konserwatywnej Partii Koalicji Narodowej (fin. Kansallinen Kokoomus; skr. Kok.), prawicowych Prawdziwych Finowów (fin. Perussuomalaiset; skr. PS) oraz partii Niebieska Reforma (Sininen tulevaisuus; skr. SIN, dawniej: Nowa Alternatywa, składająca się z dawnych posłów PS, w tym dawnego jej szefa Timo Soiniego, którzy, mimo partyjnego rozłamu w 2017 roku, pozostali w koalicji rządowej). Większość stronnictw politycznych, zarówno uczestniczących w koalicji rządowej uruchamiającej program, jak i opozycyjnych, nie odnosi się pozytywnie do idei bezwarunkowego dochodu podstawowego, stawiając raczej na dochód warunkowy i systemowe zachęty do poszukiwania pracy. Stanowisko takie prezentuje m.in. Socjaldemokratyczna Partia Finlandii (fin. Suomen Sosialidemokraattinen Puolue; skr. SDP), obecny lider sondaży. Lider Prawdziwych Finów Jussi Halla-aho stwierdził wręcz, że „praca jest najlepszym ubezpieczeniem społecznym”. Jedynie partie lewicowe: Liga Zielonych (fin. Vihreä Liitto) i Sojusz Lewicy (fin. Vasemmistoliitto; skr. VAS) popierają bezwarunkowe rozwiązanie. Obecnie w najnowszym sondażu telewizji publicznej Yle opublikowanym w lutym br. SDP uzyskuje poparcie 20,1 procenta, Partia Koalicji Narodowej 17,3 procenta, Partia Centrum 15,6 procenta, Liga Zielonych 14,6 procenta, zaś Prawdziwi Finowie 12 procent.

Idea bezwarunkowego dochodu podstawowego w Finlandii to jednak więcej niż tylko temat wyborczy, ale także element dyskusji o wizerunku kraju i wartościach, jakie stara się propagować. Podczas obchodów stulecia niepodległości Finlandii w 2017 roku starano się pokazać kraj jako otwarty na różnorodność, wolny, egalitarny i socjalny. Te pryncypia obecne są w polityce i dyskursie społecznym już od wielu lat, a dobra socjalne pojmowane są jako element praw człowieka. Przykładowo w 2009 roku wprowadzono powszechne prawo do 1-megabitowego połączenia internetowego, a posiadanie mieszkania określane jest jako prawo przysługujące każdemu. Ponadto kraj chwali się słynnymi już „paczkami dla noworodków”, zawierającymi wszystkie niezbędne akcesoria dla nowonarodzonych Finów i ich matek, a na Uniwersytecie Helsińskim prowadzony jest, głównie dla studentów zagranicznych i uczestników wymiany Erasmus, przedmiot „Nordyckie państwo opiekuńcze” (Nordic Welfare State) uwzględniający system fiński.

Powszechność zabezpieczenia finansowego obywateli jest jedną z cech charakterystycznych państwa, którą opisuje i konfrontuje z przypadkiem amerykańskim dziennikarka Anu Partanen w książce Ameryka po Nordycku (The Nordic Theory of Everything: In Search of a Better Life, 2016, wyd. polskie Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017). W pewnym sensie nacisk na likwidację nierówności i egalitaryzm jest cechą charakteryzującą całość regionu nordyckiego – przykładowo Danię cechuje stosunkowo niski poziom nierówności zarobkowych. Niemniej jakość życia w Finlandii pozostaje bardzo wysoka, kraj znalazł się na pierwszym miejscu rankingu ONZ „World Happiness Report 2018”.

Fiński eksperyment społeczno-ekonomiczny nie jest pierwszym tego typu na świecie, na Alasce od 1982 roku istnieje program Alaska Pemanent Fund. Niemniej także on, według badań, ma neutralny wpływ na wzrost zatrudnienia i przyczyna się bardziej do poszukiwania pracy na niepełny etat. Inicjatywa Helsinek wprowadza do dyskusji temat przedefiniowania dominujących dogmatów i wartości dotyczących systemu opieki społecznej. Jest całkiem prawdopodobne, że będą się pojawiać kolejne próby, zarówno w Finlandii, jak i w innych krajach, wprowadzania bezwarunkowego dochodu podstawowego w zmodyfikowanych formach.

 

Źródła: Ministerstwo Spraw Społecznych i Zdrowia Finlandii, Kela, yle Uutiset, Uniwersytet Helsiński (helsinki.fi), The Guardian, Business Insider, tvn24bis, Gazeta Wyborcza.

 

Fot. kallerna (CC BY-SA 3.0) commons.wikimedia.org


Powrót
Najnowsze

Kaukaz a turecka inwazja w Syrii

17.10.2019
Mateusz Kubiak
Czytaj dalej

Gazprom – rosyjski gigant na progu zmian

16.10.2019
Marek Budzisz
Czytaj dalej

Warszawa: Tango śmierci. Spotkanie z Jurijem Wynnyczukiem i Bohdanem Zadurą

15.10.2019
NEW
Czytaj dalej

Donikąd. Podróże na skraj Rosji

14.10.2019
Michał Milczarek
Czytaj dalej

Polskie spory o pamięć. Wizyta studyjna

12.10.2019
NEW
Czytaj dalej

Miejsca i duchy bułgarskiej pamięci

11.10.2019
Krzysztof Popek Sylwia Siedlecka
Czytaj dalej

copyrights © 2010-2017 by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu